Mua yến sào cho phụ nữ tại Gia Lai: phụ nữ trung niên

Ở những xóm có nhà yến, người phụ nữ ngoài bốn mươi lo chợ cho cả nhà hay được mời một câu rất quen: “tổ nhà mình, khỏi phải lo”. Câu ấy dễ nghe vì nó dựa vào chỗ quen biết hơn là vào tờ nhãn. Nghiên cứu có thấy tổ yến chênh nhau theo vùng, theo loài chim, nhưng chưa có bảng nào xếp tổ tỉnh này trên tỉnh kia. Phần dưới bàn cách chọn yến sào cho phụ nữ Gia Lai ở tuổi trung niên từ đúng chỗ đó: tin người quen tới đâu, hỏi thêm gì.

Ở phường An Nhơn Bắc, người cầm danh sách đi chợ cũng là người chọn yến

Thử hình dung một chị ngoài bốn mươi ở phường An Nhơn Bắc, thuộc vùng thị xã An Nhơn cũ của Bình Định cũ. Sáng nào chị cũng là người đi chợ, tính bữa cho chồng, cho mẹ chồng đã yếu răng, cho đứa con trai đang học lớp mười hai. Những khoản chi lặt vặt cho sức khỏe cả nhà, từ hộp sữa của bà tới mấy hũ yến chưng cho con mùa thi, cũng do chị quyết. Ai trong nhà thèm món gì, nói với chị là xong.

Một chiều, người em họ bên chồng ghé chơi, xách theo túi tổ yến và một câu: “Tổ nhà mình, khỏi phải lo, mua ngoài làm gì cho tốn”. Ở nơi có nhà yến xen giữa nhà dân, lời mời kiểu ấy không lạ. Người mời có khi là chị bạn cùng hội, có khi là ông chú bên ngoại, có khi chỉ là người hàng xóm vừa thu một đợt tổ và muốn để lại cho chỗ quen trước khi bán ra ngoài.

Đổi bối cảnh sang xã Phù Cát hay xã Đề Gi, vùng huyện Phù Cát cũ, câu chuyện cũng gần như vậy, chỉ khác tên người mời. Điểm chung là người nhận lời thường là chị em trung niên, vì họ đang cầm sổ chi tiêu của cả nhà. Và thứ được trao kèm túi tổ hiếm khi là một tờ nhãn có tên người làm, ngày làm. Thứ được trao là một niềm tin nói thành lời: yến quê mình là nhất, ăn ngoài chưa chắc bằng.

“Tổ nhà mình, khỏi phải lo”: vì sao câu này lọt tai người lo chợ

Câu chào ấy chạm đúng ba điều mà người giữ tiền chợ để ý. Thứ nhất là biết mặt người bán: không phải một trang mạng, mà là người mình gọi được tên, biết nhà ở đâu, con cái học trường nào. Thứ hai là cảm giác tổ ở gần: vừa lấy xuống từ một ngôi nhà trong vùng, không qua mấy chặng trung gian. Thứ ba là niềm tự hào về quê, thứ mà ở vùng đất võ, nơi người ta quen kể tên nem chợ Huyện, bánh ít lá gai, chả ram tôm đất như kể chuyện nhà, ai cũng có ít nhiều.

Ba điều ấy đều có thật và đều đáng quý. Nhưng chúng trả lời câu hỏi “người bán có đáng tin không”, chứ chưa trả lời câu “tổ này khác tổ nơi khác ở chỗ nào”. Khi hai câu hỏi bị gộp làm một, “khỏi phải lo” lặng lẽ biến thành “khỏi phải hỏi”. Chị em vốn rất kỹ khi chọn hộp sữa cho mẹ chồng, xem hạn, xem tên nơi làm, lại để túi tổ đi qua tay mà không nhìn thêm lần nào.

Câu “yến quê mình là nhất” còn có một tầng nữa. Nó nghe như một nhận xét về chất lượng, giống như đã có ai cân đo, so sánh và chấm điểm. Để biết câu ấy đứng được tới đâu, cần xem những nghiên cứu về thành phần tổ yến thực sự nói gì về chuyện vùng miền, nói tới mức nào, và còn để trống những chỗ nào mà người bán hay tự điền vào cho đầy.

Đạm trong tổ yến có lệch nhau theo nơi lấy tổ

Đặt các con số cạnh nhau thì thấy khoảng chênh khá rõ. Mẫu tổ ở Indonesia cho 53,09–56,25% protein, mẫu ở Myanmar cho 53,5–59,3%, còn mẫu ở bán đảo Malaysia khoảng 57,9–65,2 g/100 g, tùy khu vực lấy mẫu. Ba dải số này đến từ ba nhóm nghiên cứu khác nhau, được nhóm tác giả Chok xếp chung trong một bài tổng quan in trên Frontiers in Pharmacology năm 2021.

Đọc chậm thì thấy hai điều. Một, khác biệt theo vùng là có: tổ nơi này nhiều đạm hơn nơi kia vài phần trăm. Hai, ngay trong một vùng, biên độ đã rộng. Ở bán đảo Malaysia, con số chạy từ gần 58 lên hơn 65 gram trên mỗi 100 gram, tùy chỗ lấy mẫu. Nghĩa là hai mẫu cùng một “quê” có thể cách nhau không ít hơn hai mẫu đến từ hai nước khác nhau.

Với người mua, điều rút ra không phải là nhớ nước nào có số cao nhất. Điều rút ra là chữ “quê” trên miệng người bán không tự nói lên lượng đạm trong túi tổ. Một túi tổ người quen mang tới có thể nằm ở đầu trên hay đầu dưới của khoảng ấy, và không ai biết nếu chưa đem mẫu đi phân tích. Mà túi tổ biếu, hay hộp tổ mua ở chợ quê, gần như chẳng bao giờ đi qua một phòng thí nghiệm nào trước khi vào bếp. Những gì nhìn được bằng mắt, như sợi to hay nhỏ, màu trắng hay ngà, cũng không cho biết đạm trong tổ nhiều hay ít.

Tổ nhà yến, loài chim, vùng lấy tổ: chỗ acid sialic chênh nhau

Chất hay được nhắc trong lời chào yến cho chị em là acid sialic. Ở đây cũng có một nghiên cứu cho thấy khác biệt có thật. Nhóm của Quek công bố trên Food Research International năm 2018 kết quả phân tích các mẫu tổ yến ở Malaysia, và ghi nhận acid sialic cao hơn ở ba nhóm: tổ lấy từ nhà yến, tổ của loài A. fuciphagus, và tổ thu ở bán đảo Malaysia.

Kết quả ấy hay bị kéo đi xa hơn điều nó nói. Nghiên cứu cho biết có vài yếu tố gắn với mức acid sialic khác nhau: kiểu nơi chim làm tổ, loài chim, vùng địa lý. Nó không cho biết tổ nhiều acid sialic hơn thì ăn vào người sẽ khác đi ra sao, và các mẫu được phân tích là tổ ở Malaysia, không phải tổ ở vùng mình. Người bán lấy nghiên cứu này để nói “tổ nhà yến tốt hơn tổ hang” là đã tự bước thêm một bước mà nhóm tác giả không bước. Thêm nữa, số đo trên mẫu trong phòng thí nghiệm cũng chưa phải là con số trong chén yến đã ngâm, đã chưng trên bếp nhà mình.

Với chị em ở vùng Bình Định cũ, có một chỗ đáng để ý. Túi tổ người quen mang tới thường là tổ nhà yến, tức đúng nhóm mà nghiên cứu kia thấy acid sialic nhỉnh hơn. Nhưng “nhỉnh hơn ở Malaysia” không chuyển thẳng thành “nhỉnh hơn ở An Nhơn”. Muốn nói câu thứ hai, cần một nghiên cứu đo chính tổ ở đây, theo cùng một cách, trên đủ nhiều mẫu, và đó lại đúng là thứ còn thiếu.

Chưa có số đo nào đặt tổ vùng Bình Định cũ cạnh tổ nơi khác

Theo những gì chúng tôi tra được, chưa thấy nghiên cứu nào lấy tổ yến vùng Bình Định cũ, hay vùng Gia Lai cũ, đem so thành phần với tổ của tỉnh khác theo cùng một phương pháp. Những con số người ta hay dẫn đều đo ở Malaysia, Indonesia, Myanmar, mỗi phòng thí nghiệm một cách lấy mẫu, một cách tính. Dùng chúng để xếp hạng tổ yến giữa các tỉnh trong nước là không có cơ sở, dù người xếp có thiện ý tới đâu.

Vì vậy, khi nghe “yến quê mình là nhất”, cách hiểu sát nhất là một lời nói từ cảm tình. Cảm tình ấy không sai, nó chỉ không phải số đo. Người ở tỉnh khác cũng nói y như thế về tổ quê họ. Nếu có ai đưa ra một con số để chứng minh tổ vùng mình hơn hẳn, cứ hỏi lại cho rõ: đo ở đâu, ai đo, so với mẫu nào, có cùng phương pháp không.

Chiều ngược lại cũng đúng: không có số đo nào nói tổ vùng này kém. Chị em không cần bỏ tổ quê để đi tìm tổ “ngoại tỉnh” hay tổ nhập với hy vọng gặp thứ hơn. Khi chọn yến sào cho phụ nữ ở Gia Lai, câu hỏi đáng giữ lại không phải là quê nào, mà là túi tổ cụ thể này đã được làm sạch ra sao, ai đứng tên, nhà mình ăn có hợp không. Ba câu ấy trả lời được ngay, còn câu “quê nào nhất” thì chưa ai trả lời được.

Mua của người quen thì hỏi người quen thêm ba điều

Mua của chỗ quen có một lợi thế mà mua trên mạng không có: hỏi được tận gốc. Thay cho câu “có tốt không”, chị em có thể hỏi những câu cụ thể hơn. Tổ này lấy từ nhà yến của chính anh chị, hay gom thêm của nhà khác. Tổ đã được nhặt lông, làm sạch chưa, hay vẫn là tổ thô vừa cắt xuống. Nếu đã làm sạch thì làm ở đâu, có ghi tên người làm, ngày làm, hay chỉ đựng trong túi nilon buộc miệng.

Người quen thật lòng thường trả lời thoải mái, vì họ biết rõ hàng mình. Câu trả lời có thể là “tổ thô, nhà em tự cắt, chưa làm gì cả”, và đó là thông tin có ích chứ không phải điều xấu. Biết vậy, chị em hiểu túi tổ còn phải ngâm, nhặt kỹ trước khi chưng, và không nên đưa phần chưa làm sạch cho mẹ chồng đã lớn tuổi hay cho cháu nhỏ ăn thử. Biết từ lúc nhận túi vẫn hơn là thấy lông, cát lẫn trong nồi khi đã chưng xong.

Nếu người quen bán tổ đã làm sạch và đóng hộp, hãy nhìn cái hộp ấy như nhìn bất kỳ hộp nào ngoài cửa hàng: có tên đơn vị, địa chỉ, ngày làm, hạn dùng hay không. Quen biết không thay được những dòng chữ đó. Nó chỉ giúp chị em hỏi mà không phải ngại. Một câu “chị xin tấm ảnh nhãn để lưu lại cho mẹ” thường được đáp lại nhẹ nhàng hơn khi người bán là chỗ quen lâu năm.

Chị em ở phường Hội Phú nhận tổ từ quê dưới gửi lên

Ở vùng Gia Lai cũ, câu chuyện đi theo chiều khác. Thử hình dung một chị quê Phù Cát, lấy chồng lên phường Hội Phú, vùng TP Pleiku cũ, đã hơn hai mươi năm. Mỗi lần về quê ăn giỗ, chị được dúi theo một túi tổ, kèm lời “yến dưới mình, mang lên mà ăn”. Trong khi đó, chị hàng xóm cùng tổ dân phố lại khoe hộp yến mua ở chỗ khác, cũng bảo là “loại nhất”. Chị cảm ơn cả hai, nhưng thật lòng không biết nên tin bên nào hơn.

Hai túi tổ, hai lời khen, mà không có thước nào để so. Cách thực tế hơn là chọn một nguồn ổn định rồi giữ lấy nó. Ổn định ở đây nghĩa là cùng một người làm, cùng một kiểu tổ, có nhãn và đơn vị đứng tên, lần nào mua cũng biết mình nhận về thứ gì. Nếu nguồn ấy là người nhà dưới quê thì càng hay, miễn túi tổ đã được làm sạch và có ghi lại lần thu, lần làm.

Có nguồn rồi thì ăn yến như một món thêm trong tuần, không thay bữa cơm, bữa cá, và cũng không phải một liệu trình đòi đủ ngày, đủ hộp. Không có con số chuẩn nào về lượng hay số buổi cho tuổi trung niên. Chưng ít đường, ăn khi thấy ngon miệng, bỏ một tuần bận việc cũng chẳng mất gì. Chị nào đang theo dõi huyết áp, đường máu hay có bệnh nền khác thì nên hỏi bác sĩ đang theo dõi mình trước khi ăn đều.

Mua yến sào cho phụ nữ tại Gia Lai: cảm tình để chọn người, nhãn để chọn hộp

Ở tuổi này, chị em còn hay được chào yến kèm những chữ như giữ nội tiết, đẹp da, níu tuổi xuân; đó là lời quảng cáo, không phải điều đã được đo trên người. Gom lại thì việc có thể làm khá gọn. Giữ cảm tình với tổ quê và dùng nó để chọn người bán mình tin. Hỏi người ấy ba điều về nguồn tổ, khâu làm sạch, người đứng tên. Rồi dùng tờ nhãn, không phải lời khen, để chọn từng hộp.

Nếu nhà có người quen nuôi yến, đừng ngại nói thẳng là mình muốn tổ đã làm sạch, có ghi ngày. Nếu không có ai, hay muốn so thêm, có thể xem hàng của nhiều nơi trước khi chốt. Đừng mua nhiều cùng lúc chỉ vì lời “để lâu không sao”: mua vừa ăn trong vài tuần, ăn hết rồi mua tiếp, đến lúc đó đã biết hợp hay không.

Fornest là sàn thương mại điện tử chuyên sản phẩm yến sào, nơi chị em ở phường Hội Phú hay ở xã Đề Gi đều có thể mở trang vài gian hàng, xin ảnh nhãn, hỏi tổ được làm sạch ở đâu, rồi đặt hộp mình chọn bên cạnh túi tổ của người quen mà so. Một quầy tạp hóa ở xã Phù Cát có khách quen phần đông là các chị đi chợ sớm, nếu tính đặt lên kệ dăm hộp tổ đã nhặt sạch lông, thì nên nhắn gian hàng mình đã chọn trên Fornest để hỏi giá sỉ, và xin trước ảnh nhãn ghi rõ đơn vị đứng tên của đúng loại sẽ nhận.