Mua yến sào làm quà tại Ninh Bình: quà mừng thọ ông bà
Lễ mừng thọ ở quê thường là ngày cả họ cùng có mặt, và cũng là ngày các cụ có thể nhận một lúc năm bảy hộp yến từ con, cháu, dâu, rể. Hộp nào cũng là tấm lòng, nhưng không phải hộp nào cũng được dùng. Chọn yến sào làm quà Ninh Bình cho dịp này nên bắt đầu từ hai câu hỏi: các cụ có tự dùng được món quà ấy không, và người tặng có kiểm được tổ yến bên trong đến từ đâu không.
Một buổi mừng thọ ở vùng Hải Hậu cũ: quà dồn về một chiếc bàn
Thử hình dung một gia đình ở xã Hải Anh, thuộc vùng huyện Hải Hậu cũ của tỉnh Nam Định cũ. Ông tròn tám mươi, bà bảy mươi lăm, con cháu bàn nhau làm lễ mừng thọ vào dịp đầu xuân. Người con trai cả làm ở phường Phủ Lý, vùng TP Phủ Lý cũ của tỉnh Hà Nam cũ; cô con gái lấy chồng lên phường Châu Sơn gần đó; một cậu cháu nội đi làm ở phường Hoa Lư; vài người khác ở Hà Nội. Sáng hôm lễ, ai về cũng xách theo một túi quà.
Mừng thọ là tập quán chung của nhiều vùng quê miền Bắc, không phải lệ riêng của làng nào. Mỗi nhà một cách: có nhà làm mâm cơm trong gia đình, có nhà mời cả họ, có nơi thôn hay hội người cao tuổi làm chung cho các cụ vào đầu năm. Chọn tuổi nào để mừng cũng do từng nhà quyết, không có mốc nào là đúng hay sai. Có nhà chỉ cần con cháu về đông đủ, một mâm cơm, vài lời chúc là thành lễ.
Điểm chung của những buổi như vậy là quà dồn về một chỗ trong cùng một buổi sáng. Phong bì, áo ấm, khăn len, chiếc đài nhỏ, và rất hay có hộp yến, vì yến từ lâu được coi là thứ biếu người già cho trang trọng. Chuyện đáng tính bắt đầu từ chiều hôm đó, khi khách đã về hết và hai ông bà ngồi nhìn chồng hộp trên bàn, không biết nên mở hộp nào trước, cất hộp nào vào đâu.
Năm bảy hộp yến cùng loại: hai cụ dùng được bao nhiêu
Con cháu mỗi người tự đi mua, người nào cũng nghĩ món quý nhất cho ông bà là yến, thế là trên bàn có thể có năm bảy hộp na ná nhau. Thường đó là hộp tổ khô cỡ to, bọc nhung, nắp kính, vì hộp ấy đẹp lúc trao trước mặt cả họ. Nhưng hai cụ ở nhà dùng yến theo nhịp của người già: khỏe thì chưng một chén, mệt thì bỏ vài hôm, có hôm quên hẳn. Với nhịp ấy, chỉ một hộp to thôi cũng đã đủ cho hai cụ dùng khá lâu.
Kết quả dễ đoán. Hộp đầu được mở, hộp thứ hai nằm chờ, mấy hộp sau lên nóc tủ. Có cụ thương con cháu tốn kém nên để dành, có cụ đem biếu lại hàng xóm, có hộp nằm tới lúc phải lật đáy xem hạn. Khí hậu ở đây nóng ẩm, mùa hạ mưa nhiều, cuối đông lại có những đợt nồm như khắp miền Bắc, nên gian buồng, chiếc tủ gỗ ở nhà quê không phải chỗ để tổ yến nằm lâu mà vẫn yên tâm.
Vì vậy, câu hỏi khi chọn quà mừng thọ không phải là hộp nào sang nhất, mà là hộp này có chỗ trong nếp sống của hai cụ hay không. Thêm hộp không làm món quà nặng tình hơn. Nó chỉ thêm việc cho người nhận: phải cất, phải nhớ, phải đem chia, có khi phải tiếc khi bỏ đi. Một vài tin nhắn qua lại trong nhà trước ngày lễ giải quyết được gần hết chuyện này, và chẳng ai phải mất lòng.
Bàn nhau trước ngày lễ: một người lo phần yến, những người khác chọn thứ khác
Nhà đông con cháu thường đã có người đứng ra lo lễ, có khi là con trưởng, có khi là cô con gái hay về nhất. Người ấy nên nhận luôn việc ghi lại ai định biếu gì. Không cần họp hành: chỉ cần một tin nhắn vào nhóm gia đình, nói rõ phần yến để một người lo, hoặc vài người góp chung mua một phần tử tế, rồi ghi tên tất cả vào tấm thiệp.
Những người còn lại chọn thứ khác hẳn. Với người già ở quê, thứ được dùng hằng ngày thường rất đời thường: chiếc áo bông nhẹ, đôi dép đế mềm, tấm chăn cho mùa rét, cặp kính lão mới, cái điện thoại phím to. Cháu ở xa có thể in tấm ảnh cả nhà chụp hôm lễ, lồng khung treo ở gian giữa. Những món ấy không tranh chỗ với hộp yến trong tủ, mà các cụ nhìn thấy mỗi ngày. Có cháu mua cho ông chiếc đèn ngủ, cho bà chiếc ghế thấp có tựa để ngồi trong bếp.
Phần yến, khi đã giao cho một người, cũng dễ chọn hơn nhiều. Người đó biết hai cụ còn bao nhiêu hộp cũ, ai trong nhà hay nấu, cụ nào đang phải kiêng gì, rồi mới ra cửa hàng. Nếu họ hàng xa vẫn mang yến tới thì không sao; ít ra phần của con cháu trong nhà đã không chồng thêm lên. Người lo lễ cũng có thể nhẹ nhàng nói với mấy nhà thân rằng ông bà đã có yến, nếu họ hỏi nên mang gì.
Yến sào làm quà ở Ninh Bình cho các cụ: hộp nhỏ tự dùng được
Hộp to trưng bày đẹp ở chỗ đông người, nhưng hộp nhỏ mới là hộp được mở. Tổ yến tinh chế, tức tổ đã nhặt sạch lông, hợp với cụ còn tự đứng bếp hoặc ở cùng con cháu: lấy một ít ngâm cho nở, rồi chưng cách thủy, nêm đường hay để nhạt tùy người. Hộp nhỏ dùng hết sớm, ít phải mở ra đậy vào nhiều lần, nên cũng ít bị hơi ẩm lọt vào. Cụ nào quen nấu chè, nấu cháo còn có thể cho một ít vào bát của riêng mình.
Hũ yến chưng sẵn hợp với cụ ở một mình hoặc tay đã yếu, mở nắp là ăn. Có hai dòng nên đọc trên nhãn trước khi mua. Dòng thành phần, để xem đường đứng ở vị trí nào, vì nhiều loại khá ngọt, mà không ít người cao tuổi đang được dặn bớt ngọt. Dòng bảo quản, để xem hũ để được ở nhiệt độ thường hay phải cất lạnh, rồi đối chiếu với căn bếp của hai cụ: tủ lạnh còn chỗ hay đã kín đồ.
Tổ thô còn lông thì không hợp làm quà mừng thọ, trừ khi chính người tặng ở lại vài hôm làm sạch giúp. Ngồi nhặt lông dưới bóng đèn là việc của mắt tốt và tay khéo, không phải việc của người tám mươi. Nói gọn, chọn yến sào làm quà ở Ninh Bình cho các cụ thì chọn theo người sẽ mở hộp, không theo những người đứng nhìn lúc trao quà. Một hộp vừa sức dùng sẽ được nhớ đến lâu hơn một hộp đẹp.
Hôm sau lễ: viết lên hộp ai tặng, tặng ngày nào
Khi đã lỡ có nhiều hộp, việc có ích nhất là một người ở lại thêm buổi sáng hôm sau để xếp quà cùng ông bà. Lấy cây bút dạ, viết lên nắp hoặc dán một mẩu giấy: tên người tặng, ngày tặng. Hai cụ nhìn vào là biết hộp này của đứa cháu nào để còn gọi điện cảm ơn, và biết hộp nào đã đến trước. Việc này nên làm cùng ông bà để hai cụ nhớ, chứ không phải một người tự xếp xong rồi đi.
Rồi lật đáy từng hộp xem hạn dùng, xếp hộp hạn gần ra phía ngoài, hộp hạn xa vào trong. Ngày tặng và hạn dùng là hai chuyện khác nhau: hộp tặng sau chưa chắc hạn dài hơn, nên xếp theo hạn in trên nhãn chứ không theo thứ tự ai đến trước. Hộp nào còn nguyên màng co, hạn còn xa mà hai cụ biết mình không dùng tới, cứ bàn với ông bà chuyện đem biếu người khác sớm, lúc hộp còn mới.
Hũ cần giữ lạnh thì cho ngay vào ngăn mát, đừng để qua đêm trên bàn cùng mâm bánh kẹo. Hộp tổ khô cất chỗ khô, kín, xa bếp đun và xa gian thờ nhiều hương khói. Một tờ giấy chữ to, chép đúng hướng dẫn trên từng hộp, kẹp ở cánh tủ: loại nào ngâm rồi chưng, loại nào ăn ngay, mở nắp rồi dùng trong bao lâu như nhãn ghi. Cả việc xếp lẫn việc chép mất chưa tới nửa giờ, nhưng giúp hai cụ dùng quà theo đúng thứ tự.
Muốn biếu tổ yến của quê: vùng Hải Hậu cũ đã có người nuôi chim yến trong nhà
Người quê ở vùng Hải Hậu cũ, Giao Thủy cũ đi làm xa đôi khi muốn biếu ông bà thứ của chính vùng mình. Với yến, chuyện ấy không còn là tưởng tượng. Trong một bài đăng ngày 28/05/2025, báo Dân Việt kể chuyện một người nông dân ở xã Hải Đông cũ (huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định cũ), nơi nay đã nhập vào xã Hải Quang. Ông dựng nhà cho chim yến về làm tổ từ năm 2019, ngay trên vùng quê ven biển ấy.
Một trường hợp được báo viết không có nghĩa cả vùng đã thành nơi nuôi yến. Theo những gì chúng tôi tra được, chưa có số liệu về số nhà yến hay sản lượng tổ của riêng tỉnh Ninh Bình sau hợp nhất, và phần lớn yến bán trong tỉnh vẫn là hàng từ các vùng nuôi khác. Hộp ghi “yến quê” ở một quầy chợ xã chưa chắc là tổ khai thác ở quê, cũng như hộp không ghi gì chưa chắc là hàng từ nơi xa.
Nếu con cháu thật sự biết một nhà yến trong vùng, quen qua họ hàng hay hàng xóm, và muốn mua tổ ở đó làm quà mừng thọ, thì đó là món quà có câu chuyện riêng, ông bà nghe cũng vui. Chỉ có điều, tổ mua thẳng ở nhà yến thường là tổ thô vừa thu về, còn lông, còn tạp. Nó cần qua thêm một khâu làm sạch, và cần một tờ giấy mà không nhiều nhà nuôi nhỏ có sẵn. Phần sau nói về tờ giấy ấy.
Tổ mua thẳng ở nhà yến: hỏi phiếu kiểm nghiệm trước khi đem biếu
Một bài của Thư Viện Pháp Luật ngày 25/08/2023 tóm tắt rằng, theo Nghị định 15/2018 (sửa bởi Nghị định 155/2018), bộ hồ sơ tự công bố sản phẩm có hai phần: bản tự công bố, và phiếu kết quả kiểm nghiệm an toàn thực phẩm trong thời hạn 12 tháng, do một phòng kiểm nghiệm được chỉ định hoặc đạt ISO 17025 cấp. Đó là bộ giấy mà một sản phẩm đóng gói, có nhãn, có đơn vị đứng tên thường phải có trước khi đem bán.
Tổ thô bán thẳng từ nhà yến, cân theo lạng, đựng túi khóa kéo, thường chưa đi qua con đường ấy. Điều đó không có nghĩa là tổ kém, mà là chưa ai đo nó: chưa có giấy nào ghi tổ đã được kiểm những chỉ tiêu gì, ở phòng nào, vào lúc nào. Người tặng có thể hỏi thẳng chủ nhà yến: đã từng gửi mẫu đi kiểm nghiệm chưa, phiếu còn trong 12 tháng không, cho xem bản chụp được không. Người làm ăn tử tế thường không ngại những câu hỏi đó.
Nếu không có phiếu, cách chắc hơn cho quà mừng thọ là ưu tiên tổ đã được làm sạch ở một cơ sở ghi rõ tên, địa chỉ đơn vị chịu trách nhiệm trên nhãn. Cũng có thể hỏi xem nhà yến quen có gửi tổ cho một cơ sở như vậy làm sạch và đóng gói hay không. Các cụ dùng món quà nhiều tuần liền, có khi chia cho cả chén chè của cháu nhỏ, nên thứ đã qua kiểm và có người đứng tên vẫn đáng tin hơn một túi tổ chỉ có lời kể.
Cụ đang ăn kiêng hay có bệnh nền: hỏi bác sĩ, rồi mới chọn hộp
Ở tuổi bảy tám mươi, không ít cụ đang theo dõi huyết áp, đường huyết hay có chế độ ăn riêng theo lời dặn của bác sĩ. Yến là thực phẩm, nhưng chén yến chưng đường hay hũ yến ngọt vẫn tính vào khẩu phần hằng ngày của cụ. Con cháu nên hỏi bác sĩ đang theo dõi cho ông bà trước khi các cụ dùng, và nếu sau khi ăn có dấu hiệu bất thường, nhất là khó thở, phải đưa đi cấp cứu ngay.
Chuyện còn lại là mua ở đâu cho kịp ngày lễ mà vẫn đọc được nhãn. Con cháu ở phường Phủ Lý, phường Hoa Lư hay ở Hà Nội có thể mua trước nơi mình ở rồi mang về, hoặc đặt gửi thẳng về nhà ông bà ở xã Trực Ninh, xã Hải Hưng, ghi đúng tên xã mới và số điện thoại người ở nhà. Khi đặt yến sào làm quà tại Ninh Bình gửi về quê, cứ hỏi người bán tổ khai thác ở tỉnh nào, cơ sở nào làm sạch, và xin ảnh mặt sau nhãn.
Fornest là sàn thương mại điện tử chuyên về sản phẩm yến sào, nơi có thể đặt vài loại cạnh nhau để so thành phần, dòng bảo quản và tên đơn vị chịu trách nhiệm trước khi chọn. Ban liên lạc của một dòng họ lo lễ mừng thọ chung cho các cụ trong họ dịp đầu xuân, cần chuẩn bị nhiều phần quà cùng loại, có thể nhắn gian hàng mình chọn trên Fornest để hỏi giá sỉ, đồng thời hỏi người bán có chia được thành hộp nhỏ, ghi rõ hạn dùng trên từng hộp hay không.
