Mua yến thô tại TP.HCM: tự làm sạch trong căn hộ chật

Một căn hộ nhỏ vẫn đủ chỗ cho cái khay, cái nhíp và ngọn đèn. Thứ thiếu là giờ: sau ca làm, mỗi tối chỉ còn chừng một hai tiếng, trong khi nhặt lông tổ yến là việc chậm có tiếng. Trong cái nóng ẩm quanh năm, tổ đã ngâm mà nằm chờ thì thành rủi ro. Vì thế mua yến thô TP.HCM về tự làm nên tính theo số tổ mình nhặt kịp, không theo cân nặng của túi.

Căn hộ ở Bình Thạnh đủ chỗ cho một khay tổ, chỉ thiếu giờ ngồi nhặt

Giả sử hai vợ chồng thuê một căn hộ hai phòng ở phường Bình Thạnh, khu Bình Thạnh cũ. Cả hai về tới nhà khoảng bảy giờ tối, nấu ăn, dọn dẹp, tắm rửa xong thì đồng hồ đã gần chín giờ. Quỹ thời gian còn lại cho túi yến thô TP.HCM người bán vừa giao tới là chừng một tiếng rưỡi, nếu không ai phải làm thêm việc công ty mang về. Cuối tuần thì có nhiều giờ hơn, nhưng cuối tuần còn đi chợ, giặt giũ, về quê hay đưa con đi chơi.

Chỗ thì không thiếu. Bàn ăn đủ rộng cho một khay, đèn bếp đủ sáng, bồn rửa có sẵn nước; một chậu nước và chiếc khay chiếm chỗ không hơn cái thớt. Người mua tổ thô lần đầu dễ nghĩ trở ngại nằm ở chỗ ngồi, ở mùi, ở chuyện lông bay, rồi mới thấy cái hụt thật sự là số giờ. Một tổ ngâm nở ra nhìn thì nhỏ, nhưng ngồi gỡ từng sợi lông tơ dưới đèn thì một buổi tối trôi đi rất nhanh.

Thêm vào đó là cái nóng ẩm của thành phố. Ở nơi khô và mát, tổ đã ngâm mà chưa nhặt xong có lẽ còn chờ được thêm một lúc. Ở đây, mùa mưa kéo từ tháng 5 tới tháng 11 và mùa khô cũng không hanh, nên có thể đoán mỗi giờ tổ ướt nằm trên bàn bếp là thêm một giờ cho vi sinh có điều kiện phát triển. Hai thứ cộng lại, thiếu giờ và ẩm nóng, quyết định gần hết cách mua tổ thô cho một căn hộ ở thành phố này.

Mười tổ một ngày là sức của thợ giỏi, theo một ước lượng của nghề

Báo Tuổi Trẻ ngày 19/04/2022, trong một bài về thị trường yến lộn xộn, dẫn lời một chuyên gia ngành yến: một nhân công giỏi mỗi ngày chỉ nhặt lông được khoảng 10 tổ. Đó là ước lượng của người trong nghề, không phải số đo, nhưng nó cho người mua một cái mốc để tự so. Người giỏi ở đây có lẽ là người làm cả ngày, quen tay, có dụng cụ và ánh sáng đúng chuẩn của cơ sở làm sạch.

Một người mới, làm sau giờ đi làm, mắt đã mỏi vì màn hình cả ngày, khó đạt nhịp đó. Có thể chỉ xong vài tổ mỗi tối, tổ dày lông thì còn ít hơn. Lần đầu thử, nên ghi lại một tổ mất bao lâu từ lúc vớt khỏi nước tới lúc thấy sạch. Con số ấy của chính mình mới là thứ dùng được, vì tay mỗi người một khác, tổ mỗi lô một khác. Ghi bằng điện thoại là đủ: giờ bắt đầu, giờ xong, tổ dày hay mỏng, lông nhiều hay thưa. Sau ba bốn tổ, con số đã đủ để tin.

Biết nhịp của mình rồi thì mọi phép tính khác đơn giản hơn. Một túi tổ thô mua về tương ứng với bao nhiêu buổi tối ngồi nhặt; tuần này có mấy buổi tối thật sự rảnh; nếu chỉ có hai buổi thì túi tổ nên vừa với hai buổi ấy. Người hay tăng ca nên tính theo tuần bận nhất, không theo tuần thong thả nhất, vì tổ không chờ được tới lúc mình hết bận.

Mua yến thô TP.HCM theo số tổ, không theo số lạng

Thói quen chung là hỏi giá và mua theo cân. Với người tự làm trong căn hộ, cân nặng của túi gần như không nói gì về khối việc phía sau. Hai túi nặng như nhau có thể chênh nhau vài tổ, và tổ nhiều lông với tổ ít lông khác nhau cả một buổi tối ngồi nhặt. Nên hỏi người bán túi có khoảng bao nhiêu tổ, xin ảnh chụp mặt dưới vài tổ trên nền trắng để ước độ lông. Người có hàng thật trong tay thường đếm được ngay.

Khi tổ về tới nhà, chia mẻ ngay. Mỗi mẻ một hai tổ, vừa đúng một buổi tối theo nhịp đã đo. Chỉ ngâm đúng mẻ sẽ làm trong tối đó, phần còn lại giữ nguyên ở dạng khô, chưa đụng nước. Tổ thô còn khô dễ giữ hơn hẳn tổ đã ngâm dở; ngâm một lúc cả túi cho “tiện” là cách nhanh nhất để có những tổ ướt không ai kịp nhặt. Một mẩu giấy dán lên túi ghi số tổ còn lại và ngày mua giúp nhìn qua là biết còn mấy buổi.

Nếu mua qua mạng, có thể đề nghị người bán chia túi nhỏ theo số tổ, mỗi túi đủ cho vài mẻ, đóng kín riêng. Mỗi lần mở chỉ một túi, những túi khác không phải hứng hơi ẩm của căn bếp. Người mua yến thô ở TP.HCM lần đầu cũng không nên lấy nhiều: lấy ít, làm hết, ghi lại số giờ thực mất, rồi mới quyết định lần sau lấy bao nhiêu tổ.

Nóng ẩm quanh năm: tổ đã ướt không nên nằm chờ người rảnh

Thử hình dung thế này: tối thứ Hai ngâm hai tổ, nhặt được một tổ thì buồn ngủ, tổ còn lại để trong bát nước trên bàn bếp, định mai làm tiếp. Hôm sau có việc đột xuất, tối thứ Ba về muộn, bát tổ đã nằm ngoài gần một ngày một đêm trong căn bếp không bật điều hòa. Bát nước có thể đã đục, mép tổ nhớt hơn, mùi khác đi. Ở thành phố nóng ẩm quanh năm, đó là kịch bản nên tránh.

Cách gọn hơn là định trước điểm dừng. Tổ nào chưa nhặt kịp thì vớt ra, để ráo, cho vào hộp có nắp và đặt vào ngăn mát ngay trong tối đó; hôm sau lấy ra làm tiếp càng sớm càng tốt. Không để qua đêm ngoài bếp, kể cả khi trời mưa và căn hộ có vẻ mát. Ngăn mát chỉ là chỗ tạm qua một đêm, không phải chỗ để tổ ướt nằm cả tuần. Nếu biết chắc ngày mai không có giờ, đừng ngâm thêm tổ mới, dù còn sớm.

Tổ đã nhặt sạch cũng vậy. Cách ít rủi ro nhất là chưng luôn trong vài ngày, không cố hong khô để cất lâu, vì căn hộ không có khâu sấy như cơ sở làm sạch. Nhà ở phường Thuận An, vùng Bình Dương cũ, ở phường Vũng Tàu thuộc Bà Rịa – Vũng Tàu cũ, hay ở Bình Thạnh đều chung cái nóng ẩm; khác biệt chỉ là căn nào có phòng chạy điều hòa ban ngày, căn nào không. Căn không có thì càng nên làm mẻ nhỏ.

Tổ còn khô cũng cần chỗ cất: hộp kín trong phòng có điều hòa

Phần tổ chưa tới lượt nằm lâu nhất, nên chỗ cất nó cũng đáng nghĩ. Một nghiên cứu của Kew và cộng sự in trên Tropical Biomedicine năm 2015, làm ở các trang trại yến Malaysia, phân lập được mạt từ cả tổ thô lẫn tổ thương mại. Tài liệu ấy dẫn nhận xét rằng ở nơi độ ẩm tương đối của không khí dưới 50%, mạt ít hơn. Đây là quan sát ở trang trại Malaysia, không phải phép đo trong căn hộ, và cũng không có nghĩa căn hộ nào cũng có mạt.

Không khí thành phố hiếm khi khô tới mức ấy, nhất là mùa mưa, nên căn hộ khó tạo được điều kiện như vậy ngoài phòng điều hòa đang chạy. Cách thực tế là cho tổ khô vào túi zip, rồi đặt túi trong hộp nhựa có nắp kín, có thêm gói hút ẩm. Hộp để trong phòng có điều hòa, trên kệ, xa cửa sổ; phòng ngủ chạy máy ban đêm hợp hơn phòng khách cửa kính hướng tây, không để trong tủ bếp sát bồn rửa hay cạnh nồi cơm.

Mỗi lần lấy tổ ra chia mẻ, nhìn qua đáy túi. Lớp bột mịn bất thường, đốm lạ, mùi ẩm mốc là dấu hiệu nên ngừng dùng và hỏi lại người bán, đừng cố chưng thử. Tổ ở dạng thô còn bụi, còn lông, nên để càng lâu càng khó đoán. Cũng vì thế, mua đủ vài tuần nhặt là vừa; túi tổ thô mua về để dành cả mùa trong căn hộ ở thành phố này không phải tính toán khôn ngoan.

Nhỏ vài giọt dầu ăn cho lông nổi: đường tắt của xưởng, bếp nhà không nên theo

Ai đã ngồi nhặt vài buổi sẽ muốn tìm đường tắt. Cũng bài báo Tuổi Trẻ năm 2022 kể một cách mà chuyên gia được phỏng vấn gọi là “tinh chế dầu để giảm chi phí nhân công”: nhỏ 5–10 giọt dầu ăn vào chậu yến cho lông nổi lên, đỡ công gỡ từng sợi. Theo bài báo, đó là cách một số nơi làm để hạ chi phí nhân công. Bài báo không nói dầu ảnh hưởng ra sao tới sợi tổ, và chúng tôi chưa tìm được nghiên cứu nào đo chuyện này.

Ở nhà, không có lý do gì để theo. Dầu bám lên sợi tổ thì có lẽ khó rửa cho sạch hẳn, có thể để lại mùi khi chưng, và người làm không biết mình đã rửa đủ hay chưa. Chất tẩy, nước có hóa chất làm trắng cũng vậy: không dùng. Thứ duy nhất nên cho vào chậu là nước sạch, thay nhiều lần, mỗi lần đổ hết nước cũ đi. Nhặt tay thì lâu, nhưng người làm biết chắc trong chậu chỉ có nước.

Chi tiết này còn có ích ở một chiều khác. Nó cho thấy công nhặt lông đắt tới mức có người tìm cách cắt bớt. Người tự làm ở nhà đang đổi chính giờ công ấy lấy sự yên tâm biết tổ mình đã qua tay ai, nên càng không nên đổi ngược lại bằng một mẹo của xưởng. Nếu không đủ giờ, giải pháp đúng là mua ít tổ hơn, hoặc chuyển sang tổ đã làm sạch có người đứng tên, vì ở tổ làm sẵn, người mua không thấy được khâu nhặt.

Bếp liền phòng khách ở Tân Thuận: tắt quạt, nhặt trong khay ngập nước

Nhiều căn hộ ở phường Tân Thuận, khu quận 7 cũ, có bếp liền phòng khách, quạt trần hoặc quạt đứng chạy gần như suốt buổi tối. Lông yến khô rất nhẹ, một luồng gió là bay khỏi mặt bàn, bám vào sofa, rơi vào nồi canh. Lông lẫn vào thảm thì gần như không gom lại được. Đặt một khay tổ giữa luồng gió ấy là tự làm khó mình, và máy lọc không khí đặt cạnh bàn cũng nên tắt trong lúc nhặt.

Cách xếp gọn là tắt quạt, dùng điều hòa nếu nóng, và nhặt trong khay ngập nước chứ không nhặt tổ để ráo. Dưới nước, lông tách khỏi sợi và nổi lên, gắp bằng nhíp rồi quệt vào một tờ giấy ăn để cạnh khay. Khay màu trắng, một ngọn đèn kẹp bàn chiếu thẳng, một cái nhíp đầu nhọn là đủ bộ; thứ nên có thêm là cái bát thứ hai để thay nước mà không phải đứng dậy nhiều lần.

Ngồi ở đầu bàn xa bếp, quay lưng về cửa ban công cho khỏi gió lùa. Xong mẻ, gom giấy có lông vào túi rác buộc kín, lau mặt bàn bằng khăn ẩm. Toàn bộ chỗ làm chỉ cần nửa mặt bàn ăn và một ổ cắm cho đèn. Căn hộ chật không cản việc làm sạch; chỉ cần sắp chỗ sao cho một tiếng rưỡi buổi tối dùng hết vào việc nhặt, không phải đi nhặt lông rơi khắp nhà. Nhà có trẻ nhỏ hay chó mèo càng nên nhặt trong khay nước, vì khay khô chạm nhẹ là lông bay.

Túi yến thô TP.HCM người quen mang lên: nhận theo mẻ, đừng nhận cả mùa

Nhiều túi tổ thô không đến từ cửa hàng mà từ người quen. Giả sử một đồng nghiệp có họ hàng nuôi yến ở vùng Dầu Tiếng, Bình Dương cũ, cuối tuần mang lên một túi lớn; hoặc người nhà ở phường Bà Rịa, vùng Bà Rịa – Vũng Tàu cũ, mua giúp rồi gửi xe lên. Tổ người quen đưa thường được tin hơn, nhưng phép tính giờ công vẫn y nguyên. Túi lớn mang từ xa tới lại càng khó từ chối.

Trước khi nhận, nên hỏi tổ gỡ đợt nào, đã phơi khô tới đâu, của một nhà hay gom nhiều nhà, và nói thẳng mình chỉ nhặt kịp mấy tổ mỗi tuần. Người nuôi thật thường hiểu chuyện này hơn ai hết, vì chính họ biết nhặt lông mất công ra sao. Nhận một phần vừa sức, phần còn lại để họ giữ hoặc đưa cho người khác, đỡ hơn ôm về một túi tổ thô sẽ nằm trong căn hộ ẩm cả mùa mưa. Lỡ nhận túi lớn thì chia ngay thành túi nhỏ đóng kín, cất như đã nói ở trên.

Mua yến thô TP.HCM qua mạng thì có thể tìm trên Fornest, sàn thương mại điện tử dành cho đồ yến sào, hỏi từng gian hàng về số tổ trong túi, độ lông và có chia túi nhỏ không. Bếp của một nhà hàng tiệc ở phường Thuận An, có người phụ bếp ngồi nhặt lông vào những buổi chiều vắng khách, muốn lấy tổ thô đều theo tuần thì có thể nhắn người bán hỏi giá sỉ cho loại túi chia sẵn theo số tổ, mỗi túi vừa với số tổ bếp nhặt kịp trong một tuần.