Mua yến sào cho phụ nữ tại Quảng Ngãi: phụ nữ sau sinh
Ở nhiều nhà vùng Quảng Ngãi cũ, chén yến cho người ở cữ gần như mặc định được chưng với đường phèn quê, mỗi ngày một chén cho tròn tháng. Cùng lúc đó, điện thoại của người mẹ trẻ liên tục hiện lời chào hũ yến “giàu sialic, lợi sữa”. Phần dưới bàn hai chuyện ấy khi chọn yến sào cho phụ nữ Quảng Ngãi vừa sinh con: đếm lượng đường của cả tháng ở cữ, và đặt con số sialic về đúng chỗ của nó.
Phường Trà Câu, tháng ở cữ: bà ngoại xuống từ vùng Kon Tum cũ
Cần nói ngay từ đầu: trong các nguồn chúng tôi đối chiếu, cả Bộ Y tế lẫn Tổ chức Y tế Thế giới đều không đặt ra mốc nào cho chuyện người mẹ vừa sinh, đang nuôi con bằng sữa mình, nên bắt đầu ăn yến khi nào hay mỗi lần dùng bao nhiêu; những con số đầy tháng, mấy gram một bữa mà người ta truyền tai thực ra đến từ quầy bán và thói quen dân gian. Vì thế ở đây không có con số nào, chỉ có chuyện trong căn bếp của một nhà có người ở cữ.
Thử hình dung một chị vừa sinh con đầu lòng, nhà ở phường Trà Câu, thuộc thị xã Đức Phổ cũ. Mẹ đẻ của chị theo chồng lên cao nguyên đã lâu, nhà ở xã Ngọk Tụ, vùng huyện Đăk Tô cũ của tỉnh Kon Tum cũ. Nghe tin có cháu ngoại, bà đón xe xuống đồng bằng, định ở trọn tháng để tắm cho cháu, nấu cho con. Trong túi đồ của bà có một hộp tổ yến con cháu biếu từ dịp Tết, cất kỹ chưa dùng tới.
Xuống tới nơi, việc đầu tiên bà nhờ con rể đi chợ là mua đường phèn, thứ bà quen dùng từ hồi còn ở quê. Bà chưng một thố, chia chén, mỗi buổi chiều bưng vào phòng cho con gái. Khách tới thăm thì mang kẹo gương, hũ mạch nha, gói bánh. Đến tối, lúc cho con bú, người mẹ lướt điện thoại và gặp những đoạn video chào hũ yến “nhiều sialic, lợi sữa”. Hai chuyện nhỏ ấy, chén ngọt mỗi ngày và con số trên màn hình, là chỗ các phần dưới dừng lại.
Đường phèn, mạch nha, kẹo gương: những thứ ngọt có sẵn trong nhà ở cữ
Theo báo Pháp luật Việt Nam ngày 27/10/2017, kẹo gương, mạch nha, đường phèn, đường phổi nằm trong danh sách những món quà quê Quảng Ngãi khiến người đi xa nhớ mãi. Đường phèn, đường phổi gắn với đất mía; kẹo gương, mạch nha là thứ người ta hay mua làm quà khi về quê hay khi đi thăm ai đó. Ở vùng như vậy, đồ ngọt là thứ có sẵn trên kệ bếp, trong túi quà, trên bàn nước.
Vì có sẵn nên nó đi vào chén yến một cách rất tự nhiên. Ở nhiều nhà, câu “chưng với gì” gần như không ai đặt ra: yến thì chưng đường phèn, như mẹ mình, bà mình vẫn làm. Người ở cữ lại hay được chiều theo khẩu vị ngọt, vì ai cũng muốn mẹ dễ ăn, ăn được nhiều. Một thố chưng đậm đường, chia làm nhiều buổi, thành món đều đặn suốt tháng mà không ai tính xem trong đó có bao nhiêu thìa đường.
Nói vậy không phải để chê thói quen của các bà. Nhiều người thấy đường phèn thanh hơn đường cát, nhưng trong cách tính của các khuyến nghị dinh dưỡng, đường người nấu cho thêm vào món ăn, dù là đường cát, đường phèn hay mạch nha, đều được gộp chung vào phần đường tự do. Vậy nên với chén yến của người ở cữ, câu hỏi đáng đặt ra không phải “đường phèn có tốt không”, mà là “cả ngày hôm nay mẹ đã ăn bao nhiêu thứ ngọt”.
Một chén ngọt mỗi ngày, ba mươi ngày: đặt cạnh mốc đường của WHO
Tổ chức Y tế Thế giới, trong thông cáo ngày 04/03/2015, đưa ra hai nấc cho người lớn và trẻ em. Nấc thứ nhất, ở mức khuyến nghị mạnh: giữ đường tự do dưới 10% tổng năng lượng ăn vào. Nấc thứ hai, ở mức khuyến nghị có điều kiện: hạ xuống dưới 5%, tức chừng 25 gram, cỡ 6 thìa cà phê trong một ngày. Người mẹ sau sinh cũng là người lớn, nên có thể lấy chính thước đo ấy để tự đếm.
Không nhà nào cân đường phèn trước khi thả vào thố, nên cách đếm dễ nhất là đếm bằng thìa. Bà cho vào nồi mấy thìa, nồi ấy chia làm mấy chén, mỗi chén mang theo khoảng chừng ấy phần. Sau đó cộng thêm những thứ ngọt khác trong ngày: bát chè người thăm mang tới, mấy miếng kẹo gương nhấm lúc ngồi trò chuyện, cốc nước mạch nha pha ấm, hộp sữa có đường. Phép cộng này không cần chính xác tới từng gram; chỉ cần đủ để thấy chén yến đang đứng ở đâu trong tổng số.
Có những ngày phép cộng ấy vượt mốc 25 gram từ trước khi tới lượt chén yến, nhất là những ngày đông khách. Tháng ở cữ lại có nét riêng: mẹ nằm nhiều, ít đi lại, quà ngọt dồn về trong mấy tuần đầu, và một thói quen nhỏ lặp lại ba mươi lần thì không còn nhỏ nữa. Đếm không phải để cấm, mà để chọn: hôm nào đã nhiều thứ ngọt thì chén yến hôm ấy để nhạt, hôm nào ít thì mẹ thêm chút đường theo ý mình.
Chưng nhạt cả thố, ngọt hay không để từng chén tự quyết
Cách làm gọn cho bếp nhà ở cữ là đổi chỗ của đường. Yến vẫn ngâm, nhặt, chưng cách thủy như bà quen làm, chỉ có điều thố chưng để nhạt, nước lọc với yến, không thả đường vào nồi. Đường phèn đập nhỏ để trong một cái hũ con đặt cạnh mâm. Chén nào mẹ muốn ngọt thì múc ra rồi thêm vài viên, khuấy cho tan; chén nào mẹ thấy ăn nhạt cũng được thì để nguyên. Nồi chung không gánh phần ngọt nữa, phần ngọt đi theo từng chén và theo từng ngày.
Làm vậy có thêm một cái lợi: người ăn biết rõ mình đã bỏ bao nhiêu đường vào chén, không phải đoán xem bà nêm tay nặng hay nhẹ. Với các bà quen chưng đậm, cứ nói khéo là con muốn tự nêm cho vừa miệng. Ai đã quen vị ngọt mà ăn nhạt thấy khó thì giảm dần qua từng tuần, không cần bỏ hẳn ngay từ đầu.
Với hũ yến chưng sẵn khách mang tới, lật ra đọc dòng thành phần: đường, đường phèn hay siro đứng gần đầu danh sách nghĩa là hũ khá ngọt; bảng dinh dưỡng có ghi lượng đường thì cộng con số ấy vào phép tính của ngày. Chữ “ít đường” ở mặt trước không cho biết ít là bao nhiêu, nên dòng số ở mặt sau mới là dòng cần xem. Mẹ nào trong lúc mang thai từng được bác sĩ dặn theo dõi đường huyết thì nên hỏi lại ở buổi tái khám sau sinh trước khi ăn đều những chén ngọt mỗi ngày.
Lời rao “giàu sialic, lợi sữa” tìm tới đúng lúc mẹ lo nhất
Những tuần đầu sau sinh, nỗi lo hay gặp nhất của người mẹ trẻ là sữa: về chậm, về ít, con bú xong vẫn quấy. Lời chào hũ yến nhắm thẳng vào nỗi lo đó, và hay tới lúc nửa đêm, khi mẹ vừa dậy cho con bú. Một bố cục quen thuộc: ảnh hũ yến đặt cạnh bình sữa, dòng chữ to ghi hàm lượng acid sialic tính bằng miligam, câu so “gấp mấy lần loại thường”, và chữ “lợi sữa” ở cuối.
Đọc chậm lại, lời rao ấy ghép hai bước nhảy. Bước thứ nhất là con số: hũ này có nhiều sialic hơn hũ kia. Bước thứ hai là kết quả: nhiều sialic thì mẹ nhiều sữa, con khỏe hơn. Mỗi bước cần một loại bằng chứng riêng. Bước đầu cần các con số đo theo cùng một cách để đặt cạnh nhau được. Bước sau cần những nghiên cứu theo dõi phụ nữ đang cho con bú thật sự ăn yến. Người bán nói liền hai bước trong một câu, nên nghe như một.
Tách ra như vậy, người mẹ không cần cãi với lời rao, chỉ cần hỏi từng bước đứng trên cái gì. Phần tiếp theo trả lời bước thứ nhất bằng những gì các nhà nghiên cứu ghi lại. Bước thứ hai ngắn hơn: chuyện sữa về ít là chuyện để hỏi nữ hộ sinh, bác sĩ sản hay bác sĩ nhi trong buổi tái khám, những người có thể nhìn cách con ngậm bắt vú, đếm số lần bú, cân cân nặng của bé, chứ không phải chuyện để giải bằng một hũ yến đặt mua lúc nửa đêm.
Hai phòng thí nghiệm, hai thước đo: chữ “nhiều sialic hơn” không đứng được
Chok và cộng sự, trong bài tổng quan đăng trên Frontiers in Pharmacology năm 2021, đã gom các số đo acid sialic trong tổ yến từ nhiều nghiên cứu và ghi nhận: các con số chênh nhau rất xa vì mỗi nơi dùng một phương pháp, tính theo một đơn vị. Có nghiên cứu ghi 3,2–6,7 mg/g, có nghiên cứu ghi khoảng 12,6%. Theo nhóm tác giả, những con số người bán trích ra vì thế không đem so trực tiếp được.
Hai kết quả đã đăng tạp chí còn không quy đổi qua lại được, thì con số in đỏ trong video và con số trên trang của người bán khác càng không có chỗ để xếp hơn kém. Câu “hũ này nhiều sialic gấp đôi” vì thế là phép so không có cơ sở, chưa cần bàn tới chuyện sữa. Bước nhảy thứ hai, từ sialic sang “lợi sữa”, còn đứng trên nền yếu hơn: theo những tài liệu chúng tôi tra được, chưa có nghiên cứu nào trên phụ nữ cho con bú đo xem ăn yến có làm sữa về nhiều hơn hay không.
Cách dùng phần này trong thực tế khá đơn giản. Khi so hai hũ, gạt con số sialic ra khỏi lý do chọn, giống như gạt dòng chữ “cao cấp” trên hộp. Thứ còn lại để so là những dòng ai cũng đọc được: thành phần, lượng đường, khối lượng tổ yến nếu có ghi, tên đơn vị chịu trách nhiệm, hạn dùng. Trang nào chỉ nói sialic với sữa mà không đưa nổi ảnh mặt sau hũ thì đã tự trả lời người mua.
Ở xã Lân Phong, Mỏ Cày: chén yến xếp sau mâm cơm tháng đầu
Giả sử một người mẹ khác sinh con ở xã Mỏ Cày, vùng huyện Mộ Đức cũ, mẹ chồng ở ngay xã Lân Phong bên cạnh nên ngày nào cũng ghé. Nhà đông người, mâm cơm có cá, có canh, có rau, có trứng; chén yến là món thêm mà con trai mua về vì thương vợ. Đặt đúng chỗ thì chén yến ấy là món ăn lúc mẹ thèm, giữa hai bữa, chứ không phải món thay cho bữa cơm những hôm mẹ mệt, ăn không vô.
Cảnh dễ gặp ở tháng đầu là mẹ ngán cơm, chỉ muốn ăn chén yến ngọt, và cả nhà yên tâm vì “ít ra cũng có yến”. Chọn yến sào cho phụ nữ Quảng Ngãi đang ở cữ theo cách ấy là đặt món thêm vào chỗ của bữa chính. Mẹ chán ăn kéo dài thì báo nữ hộ sinh hay bác sĩ trong buổi tái khám, không lấy thêm chén yến để bù. Tổ yến là thực phẩm có đạm, nhưng một chén đã chưng phần lớn là nước, không gánh nổi việc của bữa cơm.
Mẹ chưa từng ăn yến trước đó thì lần đầu nên ăn ở nhà, ban ngày, lúc có người thân bên cạnh. Ăn xong mà thấy trong người khác lạ, nhất là khó thở, thì cả nhà đưa mẹ đi cấp cứu ngay. Một điều nữa các bà hay quên vì thương cháu: chén của mẹ là của mẹ, đừng chấm đầu đũa cho đứa trẻ sơ sinh nếm thử, nhạt hay ngọt cũng vậy.
Mua yến sào cho phụ nữ ở Quảng Ngãi sau sinh: thứ để chưng nhạt, nhãn để đọc
Dạng hợp với tháng ở cữ là tổ đã làm sạch, để bà ngâm và chưng nhạt từng thố nhỏ, đường thêm ở chén. Tổ thô còn lông thì để dành sau này, vì nhà có trẻ sơ sinh hiếm ai còn sức ngồi nhặt từng sợi. Hũ chưng sẵn tiện cho những hôm bà vắng nhà, nhưng nên chọn loại có dòng thành phần ngắn, có ghi lượng đường, có tên đơn vị chịu trách nhiệm và địa chỉ đọc được, rồi cộng phần đường của hũ vào phép tính trong ngày.
Trên Fornest, một sàn thương mại điện tử chuyên hàng yến sào, người chồng có thể mở vài gian cùng lúc, đặt ảnh mặt sau của các hũ cạnh nhau, so dòng đường và khối lượng tổ trước khi đặt. Bà ngoại đã về lại vùng Kon Tum cũ vẫn có thể cùng xem trang ấy qua điện thoại, khỏi cảnh mỗi người mua một kiểu rồi gửi xe xuống. Nhắn người bán hỏi rõ thành phần thì được, còn những câu như “có lợi sữa không” thì không cần hỏi.
Hết tháng ở cữ, hộp tổ khô còn lại thì cất kín, xem hạn in trên hộp mà dùng dần, không cần ăn cho hết trong tháng. Còn nhóm các mẹ sinh cùng tháng ở phường Trà Câu, Đức Phổ, nếu muốn gom chung một đơn tổ yến đã làm sạch để chia nhau, thì cử một người nhắn người bán đã lọc được trên Fornest để xin báo giá sỉ, kèm yêu cầu chia sẵn từng phần có nhãn ghi khối lượng tổ.
